Pintura Gotikoa

Gotiko aurretik elizetan horrenbeste erabili zen horma pintura desagertu zen. Arkitektura gotikoak bere eraikinetako hormak leihoz bete zituen eta pinturak lehen okupatzen zuen espazioa desagertu zen beirategiei tokia uzteko. Era berean, gangetako altuera handiak eta gurutze gangak izateak zaildu egiten du pinturaren erabilera. Arrazoi hauetatik Europan taula gaineko pintura agertuko da, bereziki hormari itsatsitako erretauletan. Erretaulen azter ketak gotikoko pinturako azterketa egitea posible egiten du. Taula bakar batez osaturiko egitura batetik hiru taulez osaturiko beste batera pasatzen da, non alboetakoak mugikorrak diren, obra osoa ixteko. XIV. mendean erretaula gogorra eta taula anitzekin orokorra egiten da.

Erretaulak oinarri bat dauka behealdean, beste parteak baino txikiagoa, banku edo predela izenez ezagutzen dela. Obra kaletan antolatzen da, kale-tartez separaturik. Erdiko kalea besteak baino zabalagoa da. Erabilitako teknika, normalean, tenplea da, non koloreak aglutinatzeko arrautza gorringoa edo kola erabiltzen diren. XV. mendetik aurrera olioa erabiltzen hasten da; flamandarrek asmaturiko teknika honek olioa erabiltzen du aglutinante bezala.

Pintura gotikoaren bilakaeran honako garaiak edo estiloak bereizten dira:
-Gotiko lineala edo frantsesa (XIII. mendea)
-Italo-gotikoa edo trezentista (XIV. mendea)
-Nazioarteko estiloa (XIV. mendea)
-Flamandar estiloa (XV. mendea).

Gotiko lineala edo frantsesa.
XIII. mendean hasten da eta XIV. mendearen erdialdera arte jarraitzen du, azken garaian italo-gotikoarekin batera. Bere ezaugarri nagusia marrazketako lerroei emandako garrantzia da, koloreko masak mugatzeko. Masa hauek intentsitate handikoak dira, eta tonuen erabilera garrantzitsua da. Gaietan naturalismo ingenuoa da nagusi, eszena sinpleak ikusleek ondo ulertzeko. Garai honetako adierazpen nagusiak hiru obra motetan ikusten dira: horma pintura, taula gainekoa eta miniaturak.


Italo-gotikoa edo trezentista:
Estilo hau Italian agertu zen XIII. mendean eta XIV.ean Europa osotik zabaldu zen. Sakontasuna bilatzeko interesa dago eta perspektiba ikasten dute, baita giza gorputza eta argiaren garrantzia koloreekin erlazionatuz. Bestaldetik, frantziskotarren erreligiositate berriaren garapenak sentimenduko irudikapenera eramaten du, ikuslea hunkitu nahian. Obrak gero eta izaera intelektualagoa du. XIII. mendean, Toscana-ko eskolan, Kristoren irudia oso estilizatua egiten da, gorputza bihurgunetsua izanik eta gurutze forma duen euskarri baten gainean, alboko aldeak zabalduak dituela. Taula luzatuak agertzen dira, erretauletan bezala, santuaren tamaina handiagoko irudiekin, alboetako eszenak franjatan antolatzen diren bitartean. Italian Erroma, Siena eta Florentziako eskolak bereizten dira. Hauetan ondorengo Berpizkundeko oinarriak finkatu ziren. Behe Erdi Aroan lan egiten duten artisten artean garrantzitsuena Giotto da.

Nazioarteko estiloa.
Honekin hasten da XV. mendeko bilakaera piktorikoa. Europako erdialdean agertzen da gotiko lineala eta italiarra nahasten direnean. Honen ezaugarri nagusiak dira: anekdotaren eta espresiboaren balorazioa, irudien estilizazioa, lerro bihurgunetsuarekiko zaletasuna, tolestadura anitzen erabilera, mugimendua eta naturalistak dirudite hainbat elementuen irudikapena balio sinbolikoa besterik ez dutela. Hau guztia irudikatzen da teknika metikuloso batez. Estilo hau Berryko gortean eta Borgoñan garatzen da, oso inportantea izanik miniaturetan, gero eragina izango dutela Flamandarrengan. Espainian estilo hau Kataluniatik eta Gaztelatik zabalduko da.

Flandiar estiloa: Primitiboak.
XV. mendearen hasieran agertzen da. Ezaugarri nagusia olioaren erabilera aglutinante bezala da, koloreei bizitasun handiagoa ematen diela, distira handituz eta transparentziak eta kolore konposatuak egiteko aukera emanez. Konposaketak detailez beteta egon daitezke eta elementu minimoari garrantzia ematen diote ere. Espainiara bere eragina Kataluniatik sartu zen.

Eskultura Gotikoa

Gotikoa erromanikoaren jarraipena izan arren, aldaketa garrantzitsu bat suposatu zuen, ez bakarrik arkitekturan, eskulturan eta beste ordenetan ere. Erromanikoko hieratismo eta geometrizaziotik naturalismoara pasatzen da. Mundua den moduan irudikatu nahi dute. Sinboloak desagertzen dira eta esanahi hori bakarrik arkitekturan mantentzen da. Keinuetako eta pertsonaien humanizazioa ematen da. Erromanikoko denborarik gabeko irudikapen unibertsalekin alderatua gotikoak momentua eta espazioa irudikatzen du. Horregatik eskulturan irudikaturiko pertsonaia emozioak eta edozein pertsonak sufritzen dituen aldaketak esperimentatzen du.Humanizaziorako bide hau bi fenomenoetan nabaritzen da, gotikoan gehien irudikatzen diren pertsonaiengan: Birjina haurrarekin eta Kristo gurutzean.

Birjinaren kasuan Mariak alaia eta maitagarria den emakume baten itxura hartzen du. Bere umearekin komunikatzen da, irribarre bat bere aurpegian izanik. Emakume gazte bat da, eta bakarrik bereizten dugu bere santutasuna aura eramaten duelako. Ez da berriz izango eserleku bat bere semearentzat, eskuan hartzen duela baizik bien arteko komunikazioa posible eginez.

Kristo, aldiz, minez josita agertzen da, benetako gizon bat bezala heriotzaren aurrean. Hiru hiltze ditu eta pasioko elementuak ditu: zauriak, koroa… Gorputza erori egiten da, besoetatik zintzilikatua egonez eta ez dago jantzita, bakarrik purutasun oihal bat estaltzen du bere gorputza.

Eskultura gotikoko pertsonaiek haien humanismoz beteak, jarrera bertikal, simetriko eta hieratikoak uzten dituzte, gero eta amaneratuagoak diren beste batzuk adoptatzeko, mugimenduko zentzu gero eta errealistago batekin.

Beste estilo artistikoak bezala, gotikoak bilakaera bat dauka XIII. mendeko klasizismotik edertasun lasai batean eta idealizazioan oinarriturik, XIV. mendeko amaneramendu eta estilizaziora, irudien luzapenean eta jarrera bihurgunetsuetan ikusten dela. Azken fasean Berpizkundeko hastapenekin koinzidituz, errege, burgesen eta aristokraten irudiak egiten dira.

Garai klasikoaren gaiak dira: Kristoren bizitza, Birjinaren bizitza, hagiografiak edo santuen bizitzak, begetalak eta abere fantastikoak (kapiteletan).

Kokapenari dagokionez, erromanikoko ohikoa dena mantentzen da: atarietako tinpanoak, kapitelak… baina beste batzuk gehitzen dira: atarietan parteluzeko irudiak protagonismo handiagoa lortzen du, eta kokapen berriak agertzen dira, batez ere hilobiak eta koruetako aulkiteriak, erretaulak, etab.

Hilobiak horman kokatuak egon daitezke, arkupe batean, edo independenteak izan daitezke. Kasu honetan ohe funerarioaren aldeak dekoratzen dira eta hau abereen gainean eusten da. Hildakoaren irudia agertzen da, etzanda edo otoitz egiten.

Aulkiteriek protagonismo lortzen dute. Egurrez egindakoak, erliebez beteta egoten dira. Hauekin batera pulpituak eta erretaulak egiten dira ere.

Arkitektura Gotikoa

Erdi aroko garai ilunak pasatu ondoren eta munduaren amaiera ez zela gertatu ikusirik, munduaren kontzepzioa erabat aldatu zuen eta baita honekin artea ere. Aldaketa honen arrazoiak ez ditugu bilatu behar bakarrik aspektu ideologikoetan. Ekonomiak aurrerakada ederra izan zuen, merkataritzaren berreskurapenarekin eta hirien berpizkundearekin. Honen ondorioz, artea ez da soilik egongo erlijioaren zerbitzuan, bezero laikoen kopurua handitu baitzen.

Teknikoki berrikuntza garaia izan zen ere: hormak finagoak egingo dira eta ez da beharrezkoa izango kontrahormen erabilera. Hauen partez arbotanteak agertuko dira, gero eta altuagoak diren eraikuntza hauetako indarrak lurrera eramateko. Horma libre egonik leihoak irekiko dira eta gehienetan kolorezko beirategiz beteko dira. Arkuak altuagoak egiten dira eta horrela ojibak agertzen dira. Gangetarako gurutze ganga gehien erabilitakoa izango da.

Eraikuntzen tipologiari dagokionez katedrala eraikuntza esanguratsuena bada ere, ez da bakarra izango eta honen ondoan agertuko dira eraikuntza laikoak, udaletxeak eta lonjak bezala.

Geografikoki estiloa oso definitua egongo da, barietate nazionalak desberdinduz. Gotiko tradizionalena Frantziakoa da non katedralen fatxada H forma izaten du, bi dorrez mugatuta dagoelako eta arrosetoiak ia sistematikoki erabiltzen dira.

Alemaniako kasuak Frantziakoekin antza badute ere normalean altuera handiagoa izaten dute eta askotan dorre bakarra izaten dute.

Italian estilo desberdinagoa da. Erromanikoan gertatu zen bezala, kolore desberdinetako marmola erabiltzen jarraituko dute. Gainera erdi puntuko arkua gehienetan erabiliko dute, salbuespena izanik Milango katedrala.

Ingalaterran bertako Tudor estiloa erabiliko dute, arku bereziekin. Gangak abaniko forma izango dute eta katedralek espazio zabalak okupatuko dituzte, baina hauen altuera ez da kontinenteko beste batzuena bezala izango.

Espainian frantziar eragina oso nabaria da momentu honetan eraikitzen diren katedral nagusietan, haien artean Burgos, Leon, Toledo eta Sevilla.

Irudiaren Artea Erromanikoan

Eskultura era pintura erromanikoa erlijioaren zerbitzuan egon ziren. Dekoratzeaz gain, irudi hauek izaera pedagogikoa zuten, hau da, irakurtzen eta idazten ez zekien jendeari Bibliako mezua irakastea sinpleak ulertzeko ziren irudien bidez. Zama ideologiko ikaragarria zuten irudi hauek, jendeari Jainkoaren beldur egon behar zuela irakasten ziotelako. Irudietan agertzen diren pertsonaiak Kristo epaile bezala aurkezten dute, askotan irudi beldurgarriz inguraturik. Eskultura arte garrantzitsu bat izan zen eta eskulturak toki zehatz batzuetan kokatzen ziren. Toki nagusia atariak ziren. Bertan tinpanoak zeukan garapenik handiena eta horretan Azken Epaiketako eszena agertzen zen. Honetan Kristo Pantokrator edo epaile bezala agertzen da, mandorlan eserita, bere inguruan tetramorfoa duela, hau da, lau ebangelisten sinboloak. Hauen inguruan edo azken epaiketako eszenak edo Apokalipsiko hogeita lau Gizon Zaharrak agertzen ziren. Arkiboltetan beste irudiak agertzen ziren, askotan artisauak, musikariak, erregeak e.a. eta atezangoetan santu eta beste pertsonai biblikoen irudiak. Eliza handia izanik parteluz edo mainela zuen eta horretan dekorazioren bat jartzen zen ere.

Eskulturako beste kokaguneak kapitelak dira, bereziki klaustroetakoak. Hauetan motibo desberdinak ager daitezke: Bibliako eszenak (erraztasunaz identifikatzen direla), abereak, bai Kristoren sinboloa direnak baita munstroak ere, edota motibo begetalak.

Eskulturako beste adierazpena exentoa da, oso tipologia espezifikoa izanik: Kristoak gurutzean edo Birjinak haurrarekin.

Gurutzilkatuak normalean bizirik egongo balira bezala agertzen dira, sufrimendua adierazten duten elementurik gabe. Lau hiltze izaten dituzte eta haien gorputza tente dago, erori gabe. Janzkerari dagokionez, soineko luze batez estaltzen dira, anatomia sinple hori erakutsi gabe. Metalezkoak zein egur polikromatukoak izaten ziren.

Birjina haurrarekin oro irudi estatikoa da. Normalean aulki baten papera betetzen duelarik, umea haren magalean izateko. Biak agertzen dira bedeinkatzen, aurrera begira, eta haien arteko komunikaziorik gabe. Egur polikromatuan egiten dira.

Pinturari dagokionez, erlijiosoa da eta eliz barruan egiten da. Irudi nagusiak absidetan kokatzen dira eta gai nagusia Pantokrator eta Birjina dira. Irudi hauetan sailkapen bat dago: erdian, goian, Kristo, inguruan tetramorfoak dituela, beherago beste pertsonai sakratuak eta beheko bandatan landareak etab. ager daitezke. Hondoari kolorea ematen diote, baina kolore uniformeko bandak egiten dituzte horretarako. Perspektiba ez da erabiltzen eta sakontasuneko inpresioa emateko lerro beltz paraleloak erabiltzen dira. Kolore lauak izaten dira eta irudiak marra beltz lodi batez perfilatuak daude.

Arkitektura Erromanikoa

Arkitektura erromanikoa Cluny abatetxe frantsesean sortutako artea da. Erromesaldiekin lotuta dago eta Erdi Aroko Europa banatuta hartan aurkitzen den estilo uniformea da, tokian tokiko barietateak baditu ere.

Arkitektura honetako eraikuntzarik esanguratsuena eliza da, erromesalditako katedrala edo herrietako eliza txikia izanik. Elementu teknikoei dagokienez, erdi puntuko arkua eta kanoi ganga erabiltzen du. Beste ezaugarri garrantzitsu bat bere hormen loditasuna da eta bao-uneren eskasia da. Elementu sostengarri bezala kontrahormak erabiltzen du eta honek zaildu egiten du leihoak irekitzea.

Elizek gurutze latineko forma izaten dute, normalean hiru nabeekin, erdikoa alboetakoak baino altuagoa eta zabalagoa delarik. Nabe nagusiaren perpendikularra den beste nabea transepto izenekoa da eta bi nabeak elkartzen diren puntua gurutzadura da. Honen gainean normalean dorre bat altxatzen da. Elizako “burua”-ri abside deritzo eta normalean borobila izaten da.Leihoen eskasia dela eta, barrualdeak oso ilunak dira eta otoitz egitera gonbidatzen dute.

Sinbologia oso garrantzitsua da arte honetan ere. Lerro zuzenak aurkitzen dira “lurreko” partearekin lotuak dauden elementuetan, “zerua”-rekin edota dibinitatearekin loturiko horietan (absidea bezala) lerro borobila, perfektuena erabiltzen den bitartean.

Dekorazioari dagokionez, eskultura eta pintura honen zerbitzuan daude: eskultura fatxadako tinpanoetan eta zutabetako kapiteletan erabiltzen da eta klaustroa baldin badago, bertako kapiteletan ere. Pintura absideen dekorazioan erabiltzen da. Bi manifestazio artistikoek helburu erlijioso pedagogikoa dute.

Garai honetako beste eraikuntzak monasterioak eta gazteluak dira. Monasterioak eraikuntza multzo erlijiosoak dira, non elizaz aparte bizitza komuneko eta kulturarekin lotutako eraikuntzak dauden. Gazteluak defentsibak ziren eta garrantzi handiena zeukaten musulmanen kontrolpean zeuden tokietan.

Erretratu erromatarraren bilakaera

Erromatar eskulturan erretratua adierazpen nagusienetariko bat da. Honek ez du esan nahi ez dela beste eskultura mota egongo, erliebeak bezala, hainbat monumentu konmemoratiboen izaera justifikatzen dutela baina gehien zabaldutako adierazpena gizakien errepresentazioa da.


Dirudienez tradizio hau arbasoen errepresentatzeko zaletasunarekin lotuta dago. Etxe patrizioetan haien familiako hildakoen maskarak edo bustoak izaten zituzten. Hau elkartu zen politikoak eta beste noble batzuk irudikatzeko ohiturarekin.

Orokorki esan daiteke erromatar erretratuan ziklo estilistikoak ematen direla eta horrela batzuetan naturalismo zorrotza nagusitzen den bitartean, beste batzuetan idealizatzeko joera nabarmena ematen da.

Errepublika garaian egiazko pertsonaiak irudikatu nahi zuten, haien akatsekin eta guztiz. Oso normala zen gorputzeko eredu batzuk egitea eta ondoren hauetan egokitzea benetako erretratu bat.




Augusturekin hasita enperadoreek erabili zuten eskultura propaganda egiteko modu bat bezala eta haien irudian inperio osoan zehar banatzen zuten. Garai honetako erretratuak naturalistak badira ere, idealizatzeko joera dute, dinastiako aspektu batzuk adierazi nahian eta pertsonaiak haien momentu gorenetan irudikatuz.








Flaviar dinastiarekin berriro errealismorako aldaketa eman zen. Tekniken menperakuntza aldaketak posible egin zituen eta horrela, trepanoz egindako ile kizkurrak edo emakumezkoen orrazkera konplikatuak aurkitzen ditugu.

Adrianoren garaian enperadoreak agertuko dira bizarrarekin baina haien adina beti mantenduz, egoera ideal batean. Antoninoen dinastiarekin bizarraren erabilera mantenduko da baina pertsonaien nortasuna adierazi nahi duten, tipo oso espresiboak lortuz, bere gorenera Severatar dinastiarekin iritsiko direla.















Garai honetatik aurrera orrazkera berriz aldatuko da eta enperadoreak ile oso motzarekin agertuko dira baina espresioa mantenduz.

Inperioren amaiera aldera geometrizazio bat ematen da, Tetrarken irudietan ikus daitekeen moduan. Joera abstraktuak somatzen dira eta irudiak indibidualak izan beharrean estereotipoak dira. Constantinoaren erretratuak ildo honetatik jarraituko dira eta horrela naturalistak ez diren irudiak egingo dira. Hauek izango dute jarraipena Bizantzioko artean.

Arkitekturako erabilgarritasuna

Erromatar arkitekturak bi ezaugarri nagusi ditu. Alde batetik, beste kulturetako sintesi bat egiteko gai izatea eta bigarrena, euren obra guztiek edertasuneko aspektua zaintzeaz gain praktikotasunez betetako ereduak izatea.

Erromatarrek arkitektura klasikoko elementuaz baliatu ziren, espreski hiru ordenak, doriarra, joniarra eta korintiarra eta hauei gehitu zizkieten haiek sortutako beste batzuk, konposatua eta toskaniarra bezala. Honetaz gain, sistema dinteldua erabiltzeaz gain ganga eta kupula sistematikoki erabili zituzten ere.

Eraikuntzen tipologia oso aberatsa da, ohiko tenpluetan hasita hirietan beharrezkoak diren edozein eraikuntza zibilera arte. Ikuskizunetako eraikuntzetako lan bikainak egin zituzten eta baita behar arruntak asetzeko beharrezkoak ziren elementuak ere, errepideak edo ubideak bezala.

Obra hauek guztiak ingenieritzako lan bikainak dira eta haietan konbinatzen dira erromatarren gusto estetikoak, ordenen konbinaketa bezala edo haien eskulturak.

Arte hau ez dago pentsatuta bakarrik edertasuna irudikatzeko, praktikotasuna eta zerbitzu batera dedikatua egotera baizik.

Bideo bat ikusteko, sakatu beheko irudian: